นอกจากจะทำให้เกิดสภาพภูมิอากาศแปรปรวน ธารน้ำแข็งละลาย ภัยแล้งและภัยธรรมชาติต่างๆ “ภาวะโลกร้อน” ก็ยังส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศแม่น้ำ หนึ่งในระบบนิเวศที่มีความหลากหลายทางชีวภาพมากที่สุดอีกแห่งหนึ่งของโลกอีกด้วย ทีมนักวิทยาศาสตร์สถาบันภูมิศาสตร์และชลธีวิทยาหนานจิง (Nanjing Institute of Geography and Limnology) ได้เผยว่า แม่น้ำเกือบ 80% ทั่วโลกกำลังสูญเสียออกซิเจนอย่างรวดเร็วและเป็นเรื่องที่กระทบระบบนิเวศอย่างมาก เนื่องจากออกซิเจนในน้ำเป็นองค์ประกอบพื้นฐานสำหรับการหายใจเพื่อการดำรงชีวิตของสัตว์ พืช จุลินทรีย์ที่อยู่ในน้ำ
ดร.ฉี กวน (Dr. Qi Guan) และ ศ.คุน ชี ( Dr. Kun Shi) สมาชิกนักวิจัยในเรื่องนี้ได้เผยว่า ทีมนักวิทยาศาสตร์ร่วมกันตรวจสอบแม่น้ำกว่า 21,439 สายทั่วโลก โดยใช้ข้อมูลภาพถ่ายดาวเทียมกว่า 3.4 ล้านภาพ และข้อมูลสภาพภูมิอากาศย้อนหลังตั้งแต่ปี 1985 – 2023 ผสานกับการใช้เทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ หรือ AI และแมชชีนเลิร์นนิงวิเคราะห์ข้อมูลความเข้มข้นของออกซิเจนในแม่น้ำแต่ละสาย ได้พบว่าระดับออกซิเจนในแม่น้ำได้ลดลงโดยเฉลี่ย 0.045 มิลลิกรัมต่อลิตรในทุกๆ 10 ปี และแม่น้ำประมาณ 78.8% ที่ทำการศึกษาแสดงให้เห็นแนวโน้มลดลงอย่างต่อเนื่องตลอดระยะเวลา 38 ปีที่ได้มีการบันทึกไว้
การที่ระดับออกซิเจนในแม่น้ำได้ลดลงคือปัญหาที่สร้างผลกระทบต่อระบบนิวเศแม่น้ำได้อย่างมาก เนื่องจากออกซิเจนที่ละลายในน้ำเป็นองค์ประกอบทางเคมีสำคัญที่ทำให้ระบบนิเวศนี้ เนื่องจากสิ่งมีชีวิตต้องใช้ออกซิเจนใจ ปลาชนิดต่างๆ ที่ต้องดูดน้ำผ่านเหงือกเพื่อใช้ออกซิเจนหายใจ หรือ จุลินทรีย์ หอย กุ้ง พืชน้ำ ก็ต้องใช้ออกซิเจนในการหายใจด้วยเหมือน การที่แม่น้ำมีระดับออกซิเจนที่ลดลงทำให้แม่น้ำเข้าเกณฑ์ “ภาวะพร่องออกซิเจน” (Hypoxia) หรือสภาวะที่มีออกซิเจนไม่เพียงพอต่อการดำรงชีวิต ทำให้สิ่งมีชีวิตไม่สามารถดำรงชีวิตต่อได้ สร้างผลกระทบต่อห่วงโซ่อาหาร ส่งผลให้จำนวนสัตว์น้ำลดลงลง ซึ่งส่งไปผลไปสู่การล่มสลายของระบบนิเวศของแม่น้ำสายนั้นได้ เรื่องนี้นับเป็นภัยเงียบที่น่ากลัว เพราะมองเผินๆ อาจจะดูเหมือนแม่น้ำดูสุขภาพดี แต่ห่วงโซ่อาหารและระบบนิเวศกำลังถูกทำลายลงอย่างช้าๆ ภายใต้แม่น้ำ
นักวิทยาศาสตร์ยังได้เผยข้อมูลการวิเคราะห์เพิ่มเติมว่า แม่น้ำที่สูญเสียระดับออกซิเจนในน้ำในอัตราที่รวดเร็วอยู่ในพื้นที่เขตร้อน ระหว่างละติจูด 20 องศาใต้ถึง 20 องศาเหนือ และแนวโน้มดังกล่าวกำลังเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องในหลายภูมิภาคของโลก สาเหตุสำคัญที่ทำให้แม่น้ำเขตร้อนสูญเสียออซิเจนมากที่สุดคืออุณหภูมิของน้ำที่อุ่นอยู่แล้ว ซึ่งตามหลักฟิสิกส์ น้ำที่อุ่นจะมีความสามารถในการกักเก็บออกซิเจนต่ำกว่าน้ำที่เย็น
ที่น่าเป็นห่วงคือแม่น้ำในพื้นที่เขตร้อนเป็นที่ตั้งของชุมชน และผู้คนต่างต้องพึ่งพาทรัพยากรต่างๆ ในแม่น้ำ หากแม่น้ำขาดออกซิเจนก็จะส่งผลกระทบต่อแหล่งอาหารที่หาได้จากในแม่น้ำ และกระทบต่อความมั่นคงทางอาหารของมนุษย์ในวงกว้างต่อไป
สำหรับปัญหาและปัจจัยที่ทำให้แม่น้ำสายต่างๆ มีความเข้มข้นของออกซิเจนลดลงอย่างต่อเนื่องคือ “ภาวะโลกร้อน” และ “การสร้างเขื่อน”นักวิทยาศาสตรืได้อธิบายว่า แม้คลื่นความร้อนจะเป็นปรากฏการณ์ที่เกิดในระยะสั้น แต่ก็ทำให้เกิดการสูญเสียออกซิเจนทั่วโลกถึง 22.7% โดยคลื่นความร้อนจะทำการดึงออกซิเจนออกจากแม่น้ำอย่างรุนแรง และเมื่อเกิดเหตุการณ์เช่นนี้ซ้ำๆ ต่อเนื่องกันหลายทศวรรษ แนวโน้มการสูญเสียออกซิเจนจึงกลายเป็นเรื่องที่ยากจะย้อนกลับคืน
นอกจากปัจจัยทางธรรมชาติแล้ว สิ่งปลูกสร้างอย่างเช่นเขื่อนหรืออ่างเก็บน้ำ ก็ยังส่งผลกระทบในสองทิศทางที่แตกต่างกัน ผลการวิเคราะห์พบว่าอ่างเก็บน้ำที่ตื้นและมีน้ำไหลช้าจะเร่งการสูญเสียออกซิเจน เนื่องจากน้ำอุ่นที่อยู่นิ่งจะคายก๊าซออกได้ง่าย ในทางตรงกันข้าม อ่างเก็บน้ำที่มีความลึกจะช่วยรักษาออกซิเจนได้ดีกว่า เนื่องจากน้ำในชั้นลึกมีความเย็นและคงตัวมากกว่า
ข้อมูลการลดลงอย่างต่อเนื่องของออกซิเจนในแม่น้ำถือเป็นหนึ่งในข้อมูลที่เราควรเร่งมือปกป้องความหลากหลายทางชีวภาพในแม่น้ำ ไม่เพื่อการอนุรักษ์ธรรมชาติให้คงอยู่แต่ยังสร้างความมั่นคงให้กับแหล่งทรัพยากรน้ำและอาหารที่จำเป็นต่อความอยู่รอดของมนุษยชาติในอนาคตอีกด้วย
ข้อมูล – รูปอ้างอิง
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- earth.com (Nearly 8 in 10 rivers are quietly losing oxygen, and tropical waters face the worst risk)
- sciencealert.com(80% of Earth's Rivers Are Quickly Losing Oxygen, Study Reveals) - smartwatermagazine.com(Nearly 80% of the world’s rivers are losing oxygen, global study finds)