รื้อใหญ่ "ยี่ต๊อก" บัญชีลงโทษ กูรูกฎหมายชี้ต้องเปลี่ยนวิธีคิด มุ่งสร้างความเป็นธรรมที่มองลึกถึงชีวิตคน ไม่ใช่แค่ตัดสินโทษจากตัวเลขในตาราง
การทบทวน “ยี่ต๊อก” หรือบัญชีมาตรฐานการลงโทษ กำลังเปิดคำถามสำคัญต่อกระบวนการยุติธรรมไทยว่า จะทำอย่างไรให้การลงโทษมีมาตรฐาน โดยไม่ลดทอนชีวิตมนุษย์ให้เหลือเพียงฐานความผิดและตัวเลขในตาราง
นายวัส ติงสมิตร อดีตผู้พิพากษาอาวุโสในศาลฎีกา ระบุว่า ประธานศาลฎีกาแต่งตั้งคณะอนุกรรมการ 5 ชุด เพื่อทบทวนบัญชีมาตรฐานการลงโทษ ครอบคลุมคดียาเสพติดและอาชญากรรมทางเทคโนโลยี จราจร อาวุธปืน ทุจริต และสิ่งแวดล้อม
ความเคลื่อนไหวนี้มีความหมายมากกว่าการปรับอัตราโทษ เพราะสิ่งที่ต้องทบทวนพร้อมกันคือวิธีคิดในการลงโทษ ว่าจะพิจารณาความร้ายแรงของการกระทำ เหตุแห่งการกระทำ และโอกาสกลับตัวของผู้กระทำผิดอย่างไร
ยี่ต๊อกมีประโยชน์ชัดเจนในการลดความลักลั่น คดีที่มีพฤติการณ์ใกล้เคียงกันไม่ควรได้รับโทษแตกต่างกันมาก เพียงเพราะอยู่คนละศาลหรือพบผู้พิพากษาคนละคน มาตรฐานร่วมจึงเป็นหลักประกันสำคัญของความเสมอภาค
แต่ความเสมอภาคจะเสียความหมายทันที หากใช้ตารางเดียวกันจนมองข้ามข้อเท็จจริงที่แตกต่างกัน
ตัวอย่างสมมติที่กูรูวัส ยกขึ้นมา คือเหตุการณ์ คนลักขนุนเพราะหิว กับคนลักเงินไปซื้อสุรา
สะท้อนปัญหานี้ได้ตรงจุด แม้มูลค่าทรัพย์ใกล้เคียงกัน แต่แรงจูงใจและสภาพชีวิตต่างกัน การกำหนดโทษจึงต้องอธิบายให้ได้ว่า ความแตกต่างเหล่านั้นควรมีน้ำหนักเพียงใด
ความยากจนไม่ได้ทำให้การลักทรัพย์กลายเป็นสิ่งถูกต้อง แต่การลงโทษที่รอบคอบต้องมองให้พ้นราคาทรัพย์สิน , ไปถึงเหตุแห่งการกระทำ ,ความเสียหาย และความเหมาะสมของโทษด้วย
ข้อเตือนของอาจารย์วัส จึงแตะถึงหัวใจของอำนาจตุลาการ หากผู้พิพากษาเดินตามยี่ต๊อกเพราะกลัวคำพิพากษาถูกแก้ หรือเพื่อให้คดีเสร็จเร็ว มาตรฐานที่ควรช่วยกลั่นกรองดุลพินิจอาจกลายเป็นกรอบที่ทำให้ดุลพินิจหดแคบลง
การปฏิรูปจึงต้องตอบสองด้านพร้อมกัน คือมีหลักเกณฑ์ที่ชัดเจนพอจะลดความลักลั่น และเปิดพื้นที่ให้พิจารณารายคดี โดยอธิบายเหตุผลได้ว่า เหตุใดจึงเพิ่มโทษ ลดโทษ หรือเลือกมาตรการอื่นตามที่กฎหมายเปิดช่อง
ข้อเสนอเรื่องปัจจัยทางเศรษฐกิจ สภาพจิตใจ และการเยียวยาผู้เสียหาย จึงควรถูกพิจารณาอย่างเป็นระบบ เช่นเดียวกับมาตรการฟื้นฟู บริการสังคม หรือรอการลงโทษในคดีที่เหมาะสม เพราะคำถามปลายทางคือ โทษนั้นช่วยลดการกระทำผิดและทำให้สังคมปลอดภัยขึ้นได้อย่างไร
รื้อยี่ต๊อก ครั้งนี้จึงต้องวัดผลให้ไกลกว่าจำนวนปีจำคุกที่เพิ่มขึ้นหรือลดลง ต้องดูด้วยว่าศาลให้เหตุผลชัดขึ้นหรือไม่ ความลักลั่นลดลงเพียงใด และข้อเท็จจริงของแต่ละชีวิตได้รับการพิจารณาครบถ้วนหรือยัง
หากเปลี่ยนเพียงตัวเลข แต่ยังมองคนผ่านช่องตารางเหมือนเดิม การรื้อยี่ต๊อกก็อาจเปลี่ยนได้เพียงบัญชี โดยความเป็นธรรมยังอยู่ที่เดิม